- Dmitry Budanov

Korupcja we współczesnej Rosji, jak znaczna większość innych spraw i trendów, jest głęboko zakorzeniona w historii, która wymaga wyjaśnienia.

W antycznej Rosji korupcja była podzielona na dwa typy – niesłuszne zdobywanie korzyści poprzez prawne działania („rekompensata”) lub bezprawne działania („chciwość”). Korupcja była całkowicie legalnym typem działalności dla rosyjskich oficjeli do XVIII wieku: nie otrzymywali oni pensji, dlatego też żyli z tak zwanego „karmienia”, innymi słowy - brali łapówki na życie. W 1715 zaakceptowanie łapówki było ogłaszane jako poważne przestępstwo, podczas gdy rząd zaczął wypłacać swoim pracownikom pensje. W międzyczasie panowanie Piotra Wielkiego wiązane było z niewiarygodnie szybko rosnącą biurokracją. Pensje wypłacane były od czasu do czasu, a praktyki korupcyjne tak naprawdę pozostały jedynym źródłem dochodów dla urzędników średniego i niskiego szczebla. Po śmierci Piotra Wielkiego system “karmienia” został ponownie przywrócony i jedynie za rządów Katarzyny II przywrócono pensje urzędnicze. Jednakże, przestawienie się na papierowe pieniądze oraz pewna liczba innych politycznych i gospodarczych czynników wpływały na wzrost korupcji.

Po rewolucji w Rosji Sowieckiej prawo karne z 1922 karało łapówkarstwo egzekucją. Później w XX wieku sprawa korupcji nie była otwarta do publicznej debaty aż do połowy lat 80-tych. Istniały dwie główne przyczyny: po pierwsze, polityczna rekompensata, a po drugie poziom łapówkarstwa i innych typów praktyk korupcyjnych w czasach sowieckich okazał się być znacząco mniejszy niż w czasach “perestroiki” w kolejnych latach.

Pewna „stabilizacja korupcji” w ostatniej dekadzie w Rosji wykazana w światowych szacunkach Transparency International (wskaźnik postrzegania korupcji – 2,4 w 1999 vs. 2,2 w 2009) właściwie doprowadziła do stale rosnącej liczny spraw kryminalnych przeciwko łapówkarstwu i korupcji. Zgodnie z szacunkami ekspertów obrót łapówek doszedł do 179 miliardów rubli w samym systemie edukacji w Rosji.

Światowy kryzys finansowy przyczynił się do światowego wzrostu korupcji o więcej niż 9%. Ponadto, Rosja nadal nie posiada żadnych rzeczywiście efektywnych mechanizmów i regulacji antykorupcyjnych. Oczywiste jest, że same działania karne nie są w stanie zapobiec praktykom korupcyjnym, jednakże rosyjska „demokracja” nie jest na tyle dojrzała, by mieć spojrzenie z lotu ptaka na cały obraz.

To jest krótkie podsumowanie kwestii korupcji w Rosji.

Celem tego artykułu jest nie tylko ponowne podniesienie sprawy “korupcyjnej wrzawy”. Ostatecznym celem jest krótkie przedstawienie dynamiki zmian, które uwidaczniają się w Rosji w podejściu dużych międzynarodowych korporacji do praktyk korupcyjnych. Kolejnym celem jest próba znalezienia przyczyn odnośnie ich istnienia.

Przedstawicielka organizacji TRACE (amerykańskiej międzynarodowej organizacji non profit) udzielającej konsultacji wielkim korporacjom odnośnie radzenia sobie z korupcją na spotkaniu przeprowadzonym w Moskwie kilka miesięcy temu zaleciła wielkim zagranicznym firmom, by “przemyślały swoją pozycję w Rosji”, dodając, że jest “bardziej optymistyczna na temat (klimatu interesów w) Nigerii niż Rosji” (The Moscow Times, 16 Marca 2010, Corruption Too Much For Western Companies).

Zarówno przed tą wypowiedzią jak i po niej środowisko biznesowe wypowiedziało kilka oświadczeń w podobnym tonie, zauważając, że klimat inwestycyjny z punktu widzenia korupcji w takich krajach jak Nigeria, Brazylia, Chiny czy Indie wygląda bardziej zachęcająco. Dlaczego?

Według mnie, opierając się na moim osiemnastoletnim doświadczeniu w dziedzinie bezpieczeństwa handlu i zarządzania ryzykiem w wielkich międzynarodowych firmach zlokalizowanych w Rosji i innych krajach byłego związku sowieckiego (jako zewnętrzny doradca oraz pracownik firmy), wzrost inwestycji oraz korzyści z konkurencyjności tych firm w dużym stopniu zmalały ostatnio w porównaniu do ryzyka związanego z biznesem. Oznacza to, że wskaźnik handlowy wzrostu zmalał z powodu kilku subiektywnych i obiektywnych powodów, podczas gdy środowisko biznesowe stało sie bardziej zrestrukturyzowane i zorganizowane, gdy pewne ryzyka biznesowe pozostały praktycznie takie same poprzez lata a koszty ich złagodzenia wzrastają.

Inaczej mówiąc, czasy pomiędzy latami 80-tymi a wczesnymi latami 90-tymi, gdy zagraniczne firmy świadomie wybierały zmierzenie się z tym wysokim ryzykiem poprzez inwestowanie w Rosji, a przez to otrzymywanie nadwyżki obrotu, już przeminęły lub właśnie przemijają.

Co się zmieniło? Mogę przywołać kilka powodów (nie w kolejności ważności):

• Widoczny jest wzrost kwalifikacji i doceniania siły roboczej praktycznie na każdym poziomie i we wszystkich sektorach. Np. nowa generacja niższego i średniego szczebla managerów, którzy właśnie kończą uniwersytety i/lub też rozpoczęli już swoją karierę zawodową - są oni całkowicie konkurencyjni dla swoich rówieśników w Europie czy USA. Liczna grupa profesjonalnych i otrzymujących dobre pensje managerów niewyobrażalnie rośnie. Podobny proces ma miejsce w sferze produkcji. Konkurencyjne środowisko, rosnący ruch związków zawodowych, ogólna statystyczna poprawa zamożności rosyjskiej populacji miejskiej, stała poprawa warunków prawnych, 1,5 generacji młodych, którzy wzrośli w nowym środowisku relacji korporacyjnych, szerokie możliwości edukacyjne oraz wiele innych czynników drastycznie zmieniło sytuację na rynku pracy przez ostatnie 15-20 lat.

• Konkurencyjne środowisko zmieniło się znacząco: rosyjski biznes stał się bardziej dojrzały, zróżnicowany i konkurencyjny, co oczywiście miało wpływ na koszty własności w praktycznie wszystkich kategoriach bez wyjątku. W tym samym czasie istnieje oczywisty wzrost pewnych przemysłowych gigantów, a ponad wszystko, w sektorze energetycznym jak i rozwoju zasobów naturalnych, bankowości itd., których interesy dawno już wykroczyły poza granice Rosji. Ważne jest również, by dodać, że istnieje wiele ”młodych” zagranicznych firm na rynku, które z powodu ich rozmiaru i “apetytu” reagują na każde zmiany w środowisku biznesowym bardziej aktywnie i które promują rozwiązania biznesowe bardziej agresywnie i bez porównania z wielkimi międzynarodowymi korporacjami.

• Wzrostowi wagi polityki Rosji za granicą towarzyszy polityczna stabilizacja na rynku krajowym. To i wiele innych czynników oraz wydarzeń prowadzi do formowania się bardziej zorganizowanego środowiska biznesowego, które w dużym stopniu różni się od chaosu jaki panował w Rosji we wczesnych latach dziewięćdziesiatych.

• W tym samym czasie, struktura i złagodzenie polityki w praktycznie wszystkich kategoriach ryzyka handlu stały się bardziej skomplikowane i kosztowne, podczas gdy lista ryzyka nie udokumentowała żadnych znaczących zmian poprzez lata.

Najbardziej prawdopodobne jest, że nie jest to pełna lista obecnych trendów, niemniej jednak, te są najbardziej powszechne.

Ważne jest również, by wspomnieć o dwóch sprawach, które osobiście zauważyłem niejednokrotnie:

• Niektóre wielkie korporacje międzynarodowe skłaniają się do usprawiedliwiania swoich nieprofesjonalnych praktyk biznesowych, nieefektywnych polityk zatrzymywania talentów, słabo adaptowanych rozwiązań marketingowych, braku rzetelnych prognoz finansowych, niemożności zrozumienia złożoności lokalnego środowiska, nieakceptowanych strat itd., chaotycznymi trendami rynku, niestabilnością polityczną, wysokim odsetkiem produkcji łamiącej prawo itd. itd. oraz korupcją.

• Istnieje wiele przykładów, gdy wielkie międzynarodowe korporacje, z których niektóre obecnie mówią, że są gotowe opuścić rynek rosyjski z powodu istnienia sprawy korupcji, w latach 90-tych zapewniało swoje “miękkie” wejście na rosyjski rynek oraz odbiór natychmiastowych korzyści konkurencyjności poprzez zaakceptowanie “zasad gry”, inaczej mówiąc, przyczyniając się do rozwoju korupcji, a czasami przestępstw organizowanych, płacąc co miesiąc nagrody za tak zwaną “ochronę”. Zazwyczaj takie firmy prędzej czy później przyłapywane są w świetle jupiterów na skandalach korupcyjnych.

Lecz, istnieje wiele innych przykładów. Najczęściej dotyczą one firm, które przybyły do Rosji, by pozostać na tym rynku długo i które zaangażowane są w stałe ponowne inwestycje zarobionych przez siebie pieniędzy. Są oni społecznie odpowiedzialni nie tylko w corocznych raportach zewnętrznych audytorów, lecz także w praktyce wydają wiele pieniędzy i wkładają wiele wysiłku w poszukiwanie kreatywnych rozwiązań, które niemniej jednak pozwalają im na unikanie pułapek rosyjskiej korupcji od wielu lat.

W związku z tym, możemy zauważyć, że sukces zagranicznego biznesu we współczesnej Rosji w dużym stopniu zależy od zrozumienia i zaakceptowania tych zmian, które miały miejsce w tym kraju w ostatnich latach, jak również od tego, jak bardzo przejrzyście zbudowane są modele identyfikacji ryzyka, od zatrudniania wykwalifikowanych managerów, którzy są gotowi i mają możliwość wyszukania legalnych rozwiązań w różnych sytuacjach, które napotykane są w biznesie oraz, na koniec, od tego, jak surowo biznes nie tylko deklaruje przestrzeganie prawa, lecz przestrzega prawo tego kraju w praktyce. Co więcej, nie możemy niedoceniać ważności właściwych systemów kontroli wewnętrznej, które zapobiegają wewnętrznej korupcji i przyczyniają się do rozwoju zdrowych środowiska i struktury korporacyjnych. Środki zapobiegawcze mające na celu wzrost lojalności i korporacyjnej odpowiedzialności personelu firmy będą bardzo ważne w rozwiązywaniu późniejszych zadań w Rosji. Wspomniane środki będą bez wątpienia pozwalały na znaczne zminimalizowanie ryzyka, włączając w to jedno z nich – korupcję.

Dmitry Budanov

Żadna część jak i całość materiałów zawartych na portalu nie może być powielana i rozpowszechniania lub dalej rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny lub inny albo na wszelkich polach eksploatacji) włącznie z kopiowaniem, szeroko pojętą digitalizacją, fotokopiowaniem lub kopiowaniem, w tym także zamieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody SASMA EUROPE Sp. z o.o. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części bez zgody SASMA EUROPE Sp. z o.o. lub autorów z naruszeniem prawa jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.