Piotr Uchroński

Transport lotniczy to coraz popularniejsza forma komunikacji. Jego pierwszy etap rozpoczyna się na lotnisku. To tutaj realizowane są liczne procedury, odbywające się poza świadomością podróżnych, mające za zadanie zapewnić bezpieczny lot do miejsca przeznaczenia. Bezpieczeństwo jest bowiem oczekiwaniem każdego podróżnego, natomiast zapewnienie bezpieczeństwa jest priorytetem dla zarządzającego portem lotniczym oraz innych podmiotów realizujących zadania z zakresu bezpieczeństwa lotniczego. Sami pasażerowie, uczestnicząc w procesie zapewnienia bezpieczeństwa, powszechnie akceptują kontrolę bezpieczeństwa osób i bagażu, która jest najbardziej namacalnym dla podróżnych elementem systemu bezpieczeństwa.

Kontrola bezpieczeństwa, której jednym z etapów jest kontrola osobista podróżnego i kontrola manualna bagażu, dotyka bardzo delikatnej sfery jaką jest godność osobista, prywatność, wolność – ogólnie ujmując chodzi o sferę dóbr osobistych. Aby nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, kontrola musi odbywać się według zasad mieszczących się w  ramach prawnych.

Czym właściwie są dobra osobiste? W wielkim skrócie można stwierdzić, że dobra osobiste należy traktować jako niemajątkowe, indywidualne wartości świata uczuć, stanu życia psychicznego określonej osoby. Kodeks cywilny (art. 23) zawiera niepełny i niezamknięty wykaz dóbr osobistych. Znajdują się tam takie dobra jak: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska.

Skąd wiadomo, że doszło do naruszenia dóbr osobistych podczas poddania się kontroli bezpieczeństwa?

Kontrola bezpieczeństwa to zespół działań, metod i środków podejmowanych przez służby ochrony w celu zapewnienia, że na pokład statku powietrznego oraz do stref zastrzeżonych lotniska nie przedostaną się przedmioty, urządzenia lub materiały niebezpieczne, które mogą być użyte do popełnienia szeroko rozumianego aktu bezprawnej ingerencji. Pierwszy etap kontroli bezpieczeństwa odbywa się za pomocą bramki magnetycznej do wykrywania metali - w przypadku pasażerów oraz urządzenia rentgenowskiego -  w odniesieniu do bagażu. Jeżeli urządzenie sygnalizuje nieprawidłowości, pasażer poddawany jest ponownej kontroli, w tym również manualnie, natomiast bagaż – przechodzi na kolejny poziom kontroli. W przypadku dalszych wątpliwości, pasażer poddawany jest kontroli osobistej, co już jest czynnością procesową,  natomiast bagaż - kontroli manualnej.

Zgodnie z Kodeksem Granicznym Schengen odprawa graniczna powinna być dokonywana w sposób zapewniający pełne poszanowanie godności osoby ludzkiej. Ponadto oczywistym jest, że czynności wykonywane przez funkcjonariuszy nie mogą prowadzić do nieuzasadnionego ograniczenia wolności, pomówienia, znieważenia, naruszenia prywatności w sposób niewspółmierny do zamierzonego celu. W szczególności zasady te mają znaczenie w zakresie kontroli manualnej i osobistej pasażera i kontroli manualnej bagażu, która to winna być przeprowadzana w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby kontrolowanej. Pasażer powinien mieć świadomość, że kontrolę osobistą może przeprowadzić jedynie uprawniona osoba, a jest nią w tym przypadku funkcjonariusz Straży Granicznej. Ponadto kontrola osobista, polegającą na fizycznym kontakcie kontrolującego z kontrolowanym, powinna być przeprowadzana przez osobę tej samej płci oraz w wydzielonym pomieszczeniu bez udziału osób trzecich. Podobnie kształtuje się sytuacja w przypadku kontroli manualnej bagażu rejestrowanego. Jeżeli powyższe warunki nie są spełnione, w szczególności jeśli kontrole przeprowadza nieuprawniona osoba, jeśli kontrola przebiega w sposób naruszający godność i ingeruje w prywatność podróżnego, a także jest wykonywana w sposób niewspółmierny do zamierzonego celu, niewątpliwie nastąpiło naruszenie dobra osobistego.

Pytaniem zasadniczym jest jak odróżnić czy działanie lub wypowiedź ma charakter naruszenia dóbr osobistych i podlega pod odpowiednie przepisy Kodeksu Cywilnego czy ma już charakter np. znieważenia (art. 216 k.k.) lub pomówienie (art. 212 k.k.)  i podlega pod odpowiednie przepisy Kodeksu Karnego? O tym decydują znamiona popełnionego czynu. By można było w ogóle mówić o naruszeniu dóbr osobistych, należy także wziąć pod uwagę obyczaje i zwyczajowo przyjęte kanony zachowań obowiązujące w danym czasie na danym terytorium.

Na przestępstwa z art. 212 k.k. i art. 216 k.k. należy spojrzeć w różnym kontekście kwalifikującym skalę ich popełnienia. Możemy mieć tutaj do czynienia z niejako dwoma ogólnymi sposobami ich popełnienia, a w konse­kwencji z dwiema kategoriami podmiotów, do jakich kierowana jest zabronio­na prawem treść. Wyróżnić bowiem można tu: „publiczny sposób" popełnie­nia wskazanych wyżej przestępstw, np. znieważenie innej osoby publicznie oraz „sposób niepubliczny", np. znieważenie innej osoby niepublicznie i w jej nieobecności, lecz z zamiarem, aby zniewaga do tej osoby dotarła oraz znieważenie innej osoby w jej obecności, które, jak się słusznie przyjmuje, takie nie ma charakteru publicznego.

Analizując sposób skonstruowania przez ustawodawcę ww. przepisów, można zauważyć, że zarówno w art. 212 k.k. i art. 216 k.k. w ich § 1 opisane zostały typy podstawowe przestępstwa – odpowiednio – pomówienia i znieważenia. W art. 212 § 2 k.k. i art. 216 § 2 k.k. zawarte natomiast zostały typy kwalifikowane, wyodrębnione z uwagi na charakter środka, jakim posłużył się sprawca dla ich dokonania. Elementem kwalifikującym jest okoliczność, iż sprawca działał „za pomocą środków masowego komunikowania".

Zgodnie z kodeksem cywilnym dobra osobiste człowieka, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Oznacza to, iż poza ochroną wynikającą z kodeksu cywilnego, dobra osobiste podlegają ochronie na podstawie również i innych przepisów, w tym karnych.

Tak jest w przypadku zniewagi, która wypowiedziana stanowi naruszenie dobra osobistego jakim jest godność osobista i w zakresie której kodeks karny zawiera odnośne postanowienia, przewidując karę grzywny lub ograniczenia wolności.

Możliwe więc jest, by równocześnie dochodzić swoich praw na drodze cywilnej i karnej. Z powództwa cywilnego można żądać zaniechania działania, usunięcia skutków naruszenia, zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Jeśli na skutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda, można dochodzić odszkodowania pieniężnego, np. jeśli podróżny bez uzasadnionych powodów został przetrzymany w pomieszczeniu kontroli osobistej a jego samolot odleciał, może on dochodzić odszkodowania pieniężnego za faktycznie poniesiona szkodę w postaci kosztu biletu, ale także za utracone korzyści, czyli to, co stracił w związku z nieobyciem zaplanowanej podróży. Pozew kieruje się do sądu okręgowego właściwego dla siedziby lub miejsca zamieszkania pozwanego, wskazując swoje żądanie, o którym mowa wyżej.

W MPL Katowice, w przypadku wystąpienia podczas kontroli bezpieczeństwa zdarzenia powodującego naruszenia dóbr osobistych, skargi można kierować do placówki Straży Granicznej oddział w Pyrzowicach lub do GTL S.A. – Zarządzającego MPL Katowice.

Piotr Uchroński

Żadna część jak i całość materiałów zawartych na portalu nie może być powielana i rozpowszechniania lub dalej rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny lub inny albo na wszelkich polach eksploatacji) włącznie z kopiowaniem, szeroko pojętą digitalizacją, fotokopiowaniem lub kopiowaniem, w tym także zamieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody SASMA EUROPE Sp. z o.o. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części bez zgody SASMA EUROPE Sp. z o.o. lub autorów z naruszeniem prawa jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.